Rekreasyonun Sınıflandırılması

Rekreasyonun sınıflandırılması ‘nda, esas alınan prensip, genellikle, kişinin rekreasyon faaliyetlerine katılmasına sebep olan amaçlar, istekler ve zevkler olmaktadır. Bunun yanısıra, rekreasyon çeşitleri de bazı belirli kriterlere göre ayrı gruplandırmalar yapılmaktadır. Ayrıca rekreasyon, aktivite organizasyonlarını düzenleyenler ve organizasyonlara katılanlar açısından da sınıflandırılmaktadır.

Rekreasyonun Sınıflandırılması

Rekreasyonun sınıflandırılması, rekreasyonun fonksiyonlarına veya çeşitli kriterlerine bağlı olarak şekillenmektedir. Kişi, hangi amaç ve istek doğrultusunda bir rekreaktif faaliyete katılmaya karar vermiş ise, buna uygun bir rekreasyon çeşiti ortaya çıkmaktadır. İnsanların her biri için ayrı ayrı amaçlar ve isteklerin bulunabileceği, buna paralel olarak da çok çeşitli rekreaktif etkinliklerin olduğu düşünülürse, kesin bir gruplama veya çeşitlendirme yapmanın zorluğu da ortaya çıkacaktır.

Rekreasyon etkinliklerini; rekreasyonun sınıflandırılması açısından yapay dizayn edilmiş ‘kapalı alanlar‘ da yapılan etkinlikler ve insan eliyle düzenlenmiş veya tamamen doğal bulunan alanlarda yapılan ‘ekorekreasyonel‘ etkinlikler olarak iki grupta değerlendirebiliriz.

Kapalı Alan Rekreasyon Etkinlikleri

Değişik spor branşları, tiyatro, sinema gibi sanatsal aktiviteler ve kültürel aktivitelerden oluşur. Bu aktiviteler ağırlıklı olarak kentlerde ve bu amaçlarla yapılan tesislerde gelişir.

Ekorekreasyonel Aktivite Çeşitleri

Ağırlıklı olarak kent dışında düzenlenmiş ya da tamamen doğal koruma alanlarında gerçekleştirilen ve doğayla ilgili ya da doğa kullanılarak yapılan aktiviteler oluşturur. Ekorekreasyon, kent içinde ve açık alanlarda yapılan rekreasyonel aktiviteler içinde kapsayıcıdır. Zira ekorekreasyon, insan tarafından en fazla ekolojik baskıya maruz bırakılan rekreasyonel kaynaklarda varlığını hissettirir.

Bu sınırlamalar içerisinde rekreasyon öncelikle

1. Amaçlarına göre,
2. Çeşitli kriterlere göre

olmak üzere iki bölüme ayırarak gruplayabiliriz.

1. Amaçlarına göre rekreasyonun sınıflandırılması

   a. Dinlenme amacıyla yapılan rekreasyon etkinlikleri: Boş zamanın tamamen dinlenmek, yani beden ve ruh sağlığının devam ettirilmesi veya korunması için yapılan etkinliklerle değerlendirilmesidir.

   b. Kültürel amaçlı yapılan rekreasyon etkinlikleri: Boş zamanın, eski sanat ve tarihi eserlerin, müzelerin gezilmesi ve diğer kültürel faaliyetlerle değerlendirilmesidir.

   c. Toplumsal amaçlı yapılan rekreasyon etkinlikleri: Toplumsal ilişkiler kurmak ve geliştirmek            amacına yönelik boş zaman değerlendirmesi etkinlikleridir.

   d. Sportif amaçlı yapılan rekreasyon etkinlikleri: Aktif spor yaparak veya pasif şekliyle seyirci,        taraftar yönetici veya başka bir şekilde boş zamanın sportif etkinliklerle değerlendirilmesidir.

   e. Turizm amaçlı yapılan rekreasyon etkinlikleri: Öncelikle tatil dönemlerinde  bulunduğu  mekandan, başka mekanlara gezmek, görmek amacı ile gitmek suretiyle boş zamanı  değerlendirmektir.

   f. Sanatsal amaçlı yapılan rekreasyon etkinlikleri: Sanatın birçok dalından biri veya birkaçı ile  uğraşarak boş zamanların değerlendirilmesidir.

2. Çeşitli kriterlere göre rekreasyonun sınıflandırılması

   a. Yaş faktörüne göre: Çeşitli yaş gruplarının kendi özelliklerine göre tercih ettikleri etkinlikler.

   b. Faaliyete katılanların sayısına göre: Ferdi, grupla, kitlesel veya aile olarak katılınan rekreatif etkinlikler

   c. Zamana göre: Yazın, kışın veya başka bir mevsim de yapılabilen rekreatif etkinlikler. Ayrıca günlük ve hafta sonları ile emeklilik dönemlerini kapsayan uzun boş zamanlarda gerçekleştirilen etkinlikler.

   d. Kullaılan mekana göre: Açık veya kapalı alanlarda yapılan etkinlikleri kapsamaktadır. Genel boyutları ile açık havada yapılan tüm rekreasyonel kullanımları içeren bir rekreasyon tipi olarak tanımlayabileceğimiz açık hava rekreasyonunun başta temel fonksiyonları ormanlar, dağlar ve su bölgeleri oluşturmaktadır. Bu kişinin modern şehir yaşamında, kapalı yerdeki ruhsal gerginliğinden kurtulması, rahatlaması ve özgürlüğünü yaşaması için fizyolojik ve ruhsal bir ihtiyacını karşılamaktadır.

   e. Sosyolojik muhtevaya göre: Lüks, geleneksel ya da belirli halk kesimlerinin desteklenmesiyle katılımın sağlandığı rekreasyon etkinlikleridir.

3. Rekreasyonun program çeşitliliği bakımından sınıflandırılması

Kamu Rekreasyon Programları: Toplumun boş zamanlarının sağlıklı ve verimli değerlendirilmesini hedef alır. Kar amaçlı değildir.Bireysel ve toplumsal sağlığı amaç edinir. Geniş imkanlara ve programları kapsamlı uygulama şansına sahiptir.

Ticari Rekreasyon Programları: İnsanlar rekreatif ihtiyaçlarını çeşitli kurum ve kuruluşların sunduğu hizmetlerden masrafsız olarak giderebilecekleri gibi kar amacıyla sunulan hizmetleri de aynı amaçla satın alabilir. Bu tür hizmetler rekreasyoniste büyük kolaylıklar sağlamaktadır.

Öncelikle kar elde etmek amacıyla değişik boş zaman tüketicilerine yönelik programlar uygulanır. Ticari rekreasyon kuruluşları, gelişimini sağlamak ve devam ettirebilmek için risk almak ve sürekli yenilikler, değişik ve cazip rekreasyonel uygulamaları programlarına dahil etmek zorunluluğu taşırlar. Ayrıca rekabet bu sektörü canlı, değişimci ve yenilikci kalmaya zorlar. Fitness merkezleri, kamplar, raket spor kulüpler, dans ve oyun salonları, sualtı ve benzeri programları tercih ederler.

Gönüllü ve Özel Rekreasyon Programları: Sosyal, kültürel ve sağlık amaçlı rekreasyon programları hazırlayan, kar amacı olmayan yaşlılar, engelliler, kimsesiz çocuklar, vakıflar ve benzer amaçlı hizmet kuruluşlarından oluşur. Sosyal uyum, davranış geliştirme, eğlenme, rehabilitasyon gibi hizmetlere öncelik verir.

Terapi Rekreasyon Programları: Bu programların amacı, fiziksel, zihinsel, ruhsal ve sosyal sorunları olan bireylerin gelişimlerini, kendilerini ifade edebilmelerini sağlayacak programları yaşama geçirir. Hastalar, engelliler ve ileri yaş gruplarına hitap eder. Bu programlar, ağırlıklı engelliler için uygulanır. Ve engellilerin, fiziksel, ruhsal ve zihinsel aktivitelerini iyileştirerek, yeni fiziksel ve sosyal beceriler kazanmaları sonrasında ise rekreasyonel etkinliklere bağımsız katılabilmelerini sağlamak hedeflenir. Terapatik rekreasyonla bireyin kendi yaşıtlarıyla birlikte sosyal becerilerini geliştirmek, rekreasyon aktivitelerine katılarak yaşamdan zevk alma, fiziksel uygunluk seviyelerini güçlendirme ve iş birliği, paylaşım, iletişim gibi yeteneklerini geliştirmek amaçlanır.

Bu programlar ‘boş zamanların değerledirilmesi’ amacının ötesinde bir fonksiyon taşır. Rekreasyonun sınıflandırılması konusunda önemlidir.

Okul Rekreasyon Programları: Üniversiteler başta olmak ve ağırlıklı olmak üzere, öncelikle öğrenciler ve diğer personelin rekreatif gereksinimlerini karşılamak üzere uygulanan ‘kampüs’ rekreasyon programlarıdır. Öğrencilerin boş zamanlarını zenginleştirmek, grup içi davranışları, liderlik yapma, özgüven geliştirme gibi özellikleri geliştirmek, atipik davranışlarına yönelmelerine engel olmak, üniversitenin reklamını yapmak ve öğretim üyeleri, personel ve ailelerinin rekreasyonel ihtiyaçlarını karşılamak gibi amaçları vardır.

Silahlı Güçlerin Rekreasyon Programları: Asker veya polis gibi grupların moralini yükseltmek, personelin kendini ifade etme ve birlik beraberlik ve takım olma gibi özellikleri geliştirme gibi amaçları vardır.

İşyeri Rekreasyon Programları: Çalışanların rekreasyonel ihtiyaçlarını karşılamayı amaçlarken aynı zamanda, çalışanların ruhsal ve zihinsel olarak sağlıklı, iş yerini benimseme, cazip olarak görme ve severek işe gitme ve çalışma duygusunun yükselmesi, çalışanlar arasında ki uyumu geliştirerek ‘verimin’ yükselmesi ve sağlık harcamalarını azaltmak gibi hedefler gözetilir.

Sosyal Rekreasyon Programları: Çeşitli şekillerde insanların biraraya gelip yemek yemeleri gibi eylemleri içerir. Bu tip eylemler gelir düzeyiyle ilişkilidir. Gelir düzeyi arttıkça sosyal rekreasyon faaliyetleri de artmaktadır. Sosyal rekreasyon engelliler, yoksullar veya çevre sorunlarıyla ilgili konular için örgütlenmiş sivil toplum kuruluşlarında veya topluluklarında gönüllü çalışmaları da içermektedir.

Estetik Rekreasyon: Pasif bir nitelik taşıyan bu eylemler, daha çok yüksek eğitim ve kültür düzeyli insanlar için söz konusu olmaktadır. Etkin bir rekreasyondan hoşlanmayan insanlar için sanat olaylarını izleme, ünlü müzik yapıtlarını dinleme gibi eylemleri oluşturmaktadır.

Fiziksel Rekreasyon Programları: Açık veya kapalı alanlarda yapılan tüm spor çeşitlerini kapsar. Oldukça masraf gerektirmektedir. Ancak yüzme havuzu, spor sahaları gibi tesisleri daha çok insanın yararlanacağı şekilde düzenlemek bu masrafı azaltmaktadır.

Özel Ekorekreasyon Programları: Arazi ve su ve diğer benzeri doğal alan kaynaklı ve ‘ekolojik’ amaç ve davranışları öne çıkaran özel rekreasyon programlarıdır. Bu programlar, ‘doğa ile ilgili’ aktiviteleri içerir. Orman, nehir, göl, dağ ekosistemleri bu faaliyetler için önemli kaynaklardır.

Jensen rekreasyon etkinlik çeşitlerini sınıflandırırken kaynakları öne çıkarır.

1. Kaynak odaklı rekreasyonun sınıflandırması ; doğal kaynaklar veya doğal ortamın kullanılmasıyla yapılan doğa çalışmaları, kamp, tırmanma, bot turu, doğal manzara  izleme vb. gibi aktiviteler
2. İnsan odaklı rekreasyonun sınıflandırması ; doğal olmayan, düzenlenmiş veya modifiye edilmiş ortamlarda gerçekleştirilen atletik sporlar, oyunlar, dramalar, müzik aktiviteleri veya sanatsal gösteriler gibi aktiviteleri.
3. Kaynak ve İnsan olarak kaynakların karışımı olarak her iki kaynağında beraber kullanıldığı su kayağı,

Rekreasyon, kişinin etkinliklere katılım tarzları gözönüne alınarak sert veya yumuşak yada aktif veya pasif olarak da gruplandırılabilmektedir.

Yumuşak veya pasif faaliyetleri, TV izlemek, internet oyunları oynamak, sosyal medyada bulunmak, radyo dinlemek, sinemaya, tiyatroya gitmek, amaçsız dolaşmak, alış-veriş, kahveye gitmek, spor müsabakalarını seyretmek vb. oluşturmaktadır.

Sert veya aktif faaliyetleri ise; spor yapmak, araştırma yapmak, fotoğrafçılıkla uğraşmak, hobileri olmak, gönüllü kuruluşlarda çalışmak, bir müzik aleti çalmak ve tiyatro yapmak gibi her türlü sanatsal faaliyetlerde bulunmak, resim yapmak, el işi, seyahat etmek vb oluşturmaktadır.

Pasif katılım, etkinlik çeşitlerine göre değişebilmektedir. Bir futbol maçını izlemek için evde televizyonu açıp karşısına geçip uzanmak veya oturmak ile, maçı stadyumda çeşitli uğraşlar vererek ve açık hava imkanlarından yararlanarak izlemek arasında büyük farklar bulunmaktadır. Bu faaliyetlerin her iksi de pasif rekreasyona girmekle beraber, pasiflik dereceleri farklıdır. Bu tarz bir derecelendirme biçimi insanın amacı, beklentisi, güdüsü ve seçimi doğrultusunda etkin bir biçime dönüşebilir. TV ya da bilgisayardan öğrenilen şeyler zaman zaman aktif tartışma konularına dönüşebilmektedir. Ayrıca, pasif katılım, aktif katılımın çoğu kere önemli bir basamağını oluşturmaktadır. Futbol maçını izleyen bir kişi, belki de futbola ilgi duyacak, onu sevecek ve futbolu aktif olarak yapmaya başlayacaktır.

Boş zamanın pasif faaliyetlerde doldurulmasının makul ölçülerde ve kişinin karakteristik yapısıyla ilgili olarak kabul edilebileceği ve yararlı olabileceği söylenebilir. Ancak, Kişiyi sadece bu faaliyetlerin etkisinde bırakmak insanı gerçekte pasif duruma sokmaktadır. Bu faaliyetler, çağdaş insanın gelişmesine yetmediği gibi, onu içinde bulunduğu toplumun ve insanlığın, dünyanın sorunlarından dertlerinden uzaklaştırarak,  çağımızın gerektirdiği canlılığı, dinamizmi, düşünce ve duygu özgürlüğünü, akıl kullanma alışkanlığı verememektedir. Ayrıca, bencillik, umursamamazlık, sorumsuzluk, dikkatsizlik hatta ölçüsüz davranış alışkanlıkları kazandırma tehlikeleri de kendisini göstermektedir. Boş zamanın pasif bir biçimde harcanması sonucu ortaya çıkan alışkanlıklar, obeziteye ve strese neden olabilecek beden ve ruh sağlığını bozan, alkol, uyuşturucu ve kumar gibi bağımlılıklara ve tutsaklıklara dönüşebilmektedir. Bu alışkanlıkları sürdürmek, tek amacı ve beklentisi durumuna gelmektedir. Sonuçta her insan, ailesinden, çalışmasından, işinden, dinlenmesinden uzaklaşıp bütün enerjisini, parasını, zamanını bağımlı olduğu, tutsağı durumuna düştüğü şeyleri elde etmek için harcamaktadır.

Boş zamanı tamamen pasif faaliyetlerle geçirmenin yukarıda sayılan olumsuzluklarından daha fazlası, boş zamanı tamamen boş geçirenler için de söz konusu olabilecektir.

Rekreasyon anlayışının bu tarzda geliştiği toplumlarda, ayrı anlayışa paralel geniş teşebbüsler ve endüstriler de oluşmaktadır.Özellikle, gençlerin kahve alışkanlıkları gibi bazı eğilimlerini sömürerek, örgütler ve değişik ticari kuruluşlar gelişme ve yayılma fırsatı bulabilmektedir. Oysa, boş zaman aktif değerlendirmesi, kişinin hem kendisi hem de içinde bulunduğu topluma büyük yararlar sağlamaktadır. Bahçesinde yetiştirdiği çiçekler ve yaptığı el işleriyle mutlu olan bir ev hanımı, gitar çalan, spor yapan, halk oyunları oynayan, bir öğrenci, toplumsal etkinliklerde rol alan bir çalışan, bir yandan kendini geliştirip gerçekleştirirken, diğer yandan yaptıklarının yarattıklarının başkaları tarafından ilgi görmesiyle güven duyar, mutlu olur. Bu duygular insanın kendisiyle ve başkalarıyla sağlıklı iletişim kurup sürdürmesinde önemli roller üstlenmiştir.

Kaynak : Suat KARAKÜÇÜK / Ekorekreasyon