Rekreasyonda Liderlik Teorisi
Liderlikle ilgili teorilerin çoğu endüstri alanında çalışan psikologlar
tarafından ortaya atılmıştır. Bu teorilerin spor ortamlarında deneysel
olarak test edilmesi amacı ile yürütülmüş çalışmaların tamamına yakını
antrenörler üzerinedir. Sage, Chelladuari ve Carron, spor bağlamında
liderlikle ilgili teorik bilgiyi gözden geçirmiş ve geliştirmişlerdir.
Chelladurai'nin Çok Yönlü Liderlik Modeli, liderliği daha kavramsal hale
getirmek için gerekli faktörleri ortaya koyan bir sentezdir
Resim Chelladurai'nin Çok Yönlü Liderlik Modeli
Liderliğin sonuçları (üyelerin memnuniyeti ve performansı) üç tip
liderlik davranışının etkileşiminden elde edilir. Bunlar, istenen lider
davranışı, grup üyeleri tarafından tercih edilen lider davranışı ve
gerçek lider davranışıdır. Bu tip lider davranışları üç ayrı kategoriden
oluşmaktadır: durumun özellikleri, liderin özellikleri ve astların veya
grup üyelerinin özellikleri.
İstenen Lider Davranışı
Organizasyonun büyüklüğü, teknoloji seviyesi, organizasyonun
amaçları ve organizasyonun resmi yapısının lider davranışını doğrudan
etkileyen-kontrol eden değişkenlerdir. İstenen lider davranışı, durumsal
değişkenlerden kaynaklanır ve grubun amaçlarının gerçekleştirilmesinde
aracı olur.
Tercih Edilen Lider Davranışı
Lidere ait bu davranış, üyelerin özelliklerinin ve duruma ait
değişkenlerin birleşmesi sonucunda meydana gelir. Çünkü lider ve üyeler
belli bir işin yapılması için sosyal çevreyi oluşturan unsurlardır. Yani
lider ve üyeler arasındaki etkileşim tercih edilen lider davranışının
belirlenmesini sağlar.
Gerçek Lider Davranışı
Bu davranış türü liderin bireylik ve yetenek gibi özelliklerinden
doğrudan, üyelerin liderden beklentileri ve durumun lidere yüklediği
zorlayıcı davranıştan dolaylı olarak etkilenir. Liderin değişkenlere
tepkisi "uyum veya uyarlayıcı", liderin üyelerin arzu ve
gereksinimlerine yanıtı ise "tepkisel" olarak görülmektedir (15). Durum,
liderin üstleneceği uyarlayıcı veya tepkisel davranışın derecesine göre,
lider açısından çok olumlu (lehte) veya az olumlu (aleyhte) şeklinde
değişebilir.
Bunun anlamı organizasyonların lidere farklı engeller
oluşturabileceğidir. Örneğin bürokraside liderin davranışı
belirlenmiştir ve liderden bu davranışlara harfiyen uyması istenir.
Dolayısı ile liderlik süreci daha kolay işlemektedir. Ancak hiyerarşinin
olmadığı ortamlarda lider ve üyeler farklı tercihlere sahip
olabileceklerinden, liderlik süreci zorlaşmaktadır. Bununla birlikte,
örgütsel durumun ve üyelerin etkilerine rağmen, liderin gerçek davranışı
asıl olarak kendi bireyliği ve yeteneğiyle belirlenir. Chelladurai (2),
işe önem veren liderlerin uyarlayıcı davranışlar, karşılıklı ilişkilere
önem veren liderlerin tepkisel davranışlar üzerinde durduklarını
varsaymaktadırlar.
Performans ve Memnuniyet
Chelladurai'nin modeli, performans ve doyumun elde edilebilmesi
açısından bu üç liderlik davranışının olabildiğince yerinde
kullanılmasını şart koşmaktadır. Yerinde kullanım mükemmel bir sonuca
ulaştırırken, tersi durumda bir karmaşa yaşanabilir. Performans ve
memnuniyet arasındaki ilişki iki açıdan ele alınabilir. Üyelerin
(sporcuların), işin başarılmasına yönlendirilmesi ve liderin( antrenör),
üyelerin isteklerini yerine getirmesi lider davranışının doğrudan bir
sonucu olarak, performans ve memnuniyeti arttıracaktır. Performansı ve
memnuniyeti arttıracak diğer bir özellik ise liderin üyelerine eşit
davranmasıdır.
Üyeler bu özelliği beklerler ve memnuniyetlerini lidere fayda sağlayacak
bir karşılıkla bildirirler. Çünkü lidere karşı duyulacak güven ve sevgi
üyelerin performansını arttıracaktır. Performanstaki artış ise
organizasyonun liderden beklentisidir.
Yenilik
Liderlikle ile ilgili bir başka yaklaşım, liderin veya
organizasyondaki diğer bir üyenin, başarıya ulaşmak için yeni fikirler
üretmesinin gerekliliği üzerinde durmaktadır. Aslında liderin öncülük
yapması beklenir bu yüzden bizzat lider kendisine ait yeni fikirlere
sahip olmalı ve üyeleri yeni düşünceleri ortaya koymaları için
cesaretlendirmelidir. Öyleyse yeni bir fikrin kabul edilmeden önce
içinden geçmesi gereken mekanizma nedir? Yeniliklerin Yayılması olarak
adlandırılan çalışma alanı bu konu hakkında faydalı bilgiler
sağlamaktadır. Yeniliklerin yayılmasında rol oynayan unsurların şunlar
olduğu kabul edilmektedir.
Araştırmacılar, bilim adamları, düşünce liderleri. Kitle iletişim
araçları.Sosyal sistemde yer alan üyeler. Yeniliğin yerine geçtiği
düşünceye oranla ne derecede daha iyi olarak algılandığıYeniliğin var
olan değerlerle, geçmiş yaşantılarla ve gereksinimlerle ne derece
tutarlı olarak algılandığıYeniliğin kavrama ve kullanım açısından ne
derece zor olarak algılandığıBilgi, tutum değişimi( liderin ikna
yeteneği), davranış değişimi ( benimseme veya geri çevirme).
Bu konu ile ilgili çalışmalarda, spor hakkındaki yenilik ve
teknolojilerle ilgili sosyo-psikolojik özelliklere atıfta bulunan birçok
makalede, yeni bir antrenman tekniğinin antrenörler tarafından
benimsenme süresi ile antrenörlerin 10 sosyo-psikolojik özelliği
arasında kayda değer bir ilişki bulunmuştur. Bunun sonucunda, lider
davranışı üzerinde özellikler kadar, sosyolojik ve psikolojik
faktörlerin de önemli olduğu ortaya çıkmıştır.Kanada'da fiziksel
rekreasyonun gelişmesine yardımcı olmak için yürütülen araştırmalardan
elde edilen genel sonuçlar aşağıda verilmiştir.
Fiziksel rekreasyonla ilgili yeniliklerin yayılması sürecinde, belli
bölgelerde kütle medya ve aynı zamanda bireylerarası iletişimlerin,
diğer bazı bölgelerde ise ulusal medya olduğunu belirtmektedir. Fiziksel
rekreasyonla ilgili yeniliklerin yayılması sürecinde, kütle medya
iletişim kanalları bilgilenme açısından daha önemliyken, bireylerarası
iletişim yeniliğe karar verme sürecinde ikna açısından daha önemlidir.
Fiziksel rekreasyonla ilgili yeniliklerin yayılması sürecinde, sosyal
sistemin dışında kalan kozmopolit kanallar bilgilenme açısından daha
önemliyken, yerel kanallar yeniliğe karar verme sürecinde ikna açısından
daha önemlidir.
Bireylerarası yayılma daha çok homojendir yani inanç, değerler, eğitim
ve sosyal statü gibi belli özellikler birbirine yakındır.Eğer
bireylerarası yayılma heterojen olursa, sosyal statü olarak daha yüksek
bir fikir liderine gereksinim duyulur.
Yeniliğe Karar Verme Sürecinde Liderin Rolü
Yukarıdaki bulgulara dayanarak liderin yenilik konusunda üyeleri
uyandırmak, yani bilgilendirmek için kütle medyayı kullanması
gerekmektedir. Davranış değişimi, yani yeniliğin üyeler tarafından
benimsenebilmesi içinse, üyelerin düşüncelerini olabildiğince homojen
hale getirebilmelidir. Bu noktada liderlere büyük sorumluluk
düşmektedir. Yetenekli bir lider, liderlik amaçlarına ulaşmasına
yardımcı olacak durumsal faktörleri etkileyip olumlu hale getirebilir.
Liderlik ile ilgili eski teorilerin hiç biri yeterince ayrıntılı
değildir çünkü ilgili değişkenleri yeterince göz önünde
bulundurmamışlardır. Beden eğitimi ve rekreasyon liderlerinin belirtilen
tüm faktörlere (uygun düzeyde kılavuzluk ve yönlendirme) dikkat etmesi
gerekmektedir.
Kaynak: Yrd. Doç. Dr. Ali TEKİN